Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||

Sundarakanda
Sarga 31

This Sarga starts with the line , "సంశ్రవే మధురం వాక్యం వైదేహ్యా వ్యాజహార హ !" . Here "హ" means "wow" an expression of wonder. What is it that made the poet add that expression of wonder? It is the scene of Hanuman singing the song of Rama to a soul pining for Rama.

So this Sarga is about the story of Rama as sung by Hanuman.

||Sloka 31.01||

ఏవం బహువిధాం చింతాం చింతయిత్వా మహాకపిః|
సంశ్రవే మధురం వాక్యం వైదేహ్యా వ్యాజహార హ||31.01||

స||మహాకపిః ఏవం బహువిధాం చింతాం చింతయిత్వా వైదేహ్యామధురం వాక్యం సంశ్రవే వ్యాజహార హ||

||Sloka meanings||

ఏవం బహువిధాం - thus in many ways
చింతాం చింతయిత్వా - having thought deeply
వైదేహ్యా మధురం వాక్యం సంశ్రవే - to make Vaidehi hear sweet words
మహాకపిః వ్యాజహార హ - the great Vanara spoke

||Sloka summary||

"That great Vanara having thought deeply in many ways to make daughter of Videha hear, spoke these sweet words."

గోవిన్దరాజులవారి టీకాలో- యద్వా పాఠ్యే గేయేచ మధురమితి సంశ్రవే మధురం జ్ఞాన ప్రసారణ ద్వారా ఇన్ద్రియేభ్యో నిసృత్య విషయాన్ గృహీత్వా తదన్తరం హి రసో జాయతే లోకే; అత్ర న తథా; యత్ర శబ్ద సంసర్గో జాయతే తత్ర రస జాయత ఇత్యతిశయోక్తిః | మధురం జ్ఞానమపి తద్వారా రసజనకం వాక్యం పూర్వాపర నిరూపణం వినా స్వయం రసజనకం వైదేహ్యాః వైదేహీ నిమిత్తం | కులానురోధేన దేహే నిస్పృహాయాః దేహమపి దత్త్వా రసవహత్వంచ్యతే||

This Sarga starts with the line,"संश्रवे मधुरं वाक्यं वैदेह्या व्याजहार ह !" Here "ह" implies wonder and delight. What is the cause of that delight? To start with it is about "मधुरं वाक्यं". That is wonderfully sweet lines. The wonderful sweet lines are about the story of Rama. The great Vanara sang the story of Rama, addressing, "वैदेह्या" , meaning the daughter of Videha king . It also means one who is free from the body - 'Deha'.

In the twenty eighth Sarga we hear from Sita. ,"शीघ्रं गमिष्यामि यमस्य मूलं",
meaning that she is ready to go to the abode of Yama, the Lord of death.
That Sita who lost her desire to live, has been given a life by this story of Rama.

Sita, who is also known as "वैदेह्या", the one without a longing for body,
has given up the longing for the body, That Sita is again made to look forward for reunion. That is power of the story of Rama. About Rama's story it is also said, "मृतसंजीवनं राम चरितं"; Meaning that the Rama's story is like nectar for a dying person.

The joy and sorrow come with prompting of the mind. Normally the story is heard, the pros and cons are weighed in the mind, then the mind prompts the body to experience the joy or sorrow. Govindaraja in his Tika says, that the story of Rama, generates joy by simply listening ,
without waiting for prompting of the mind. That is the power of the story of Rama.

In the Sarga sixteen we hear that "नैषा पश्यति राक्षस्यः.. "(16.25);
"She does not see the Rakshasas"; That is the description of Sita by the poet. He says Sita's mind is preoccupied with thoughts of Rama. So much so that she does 'not see the Rakshasas in front of her. Nor does see the beautiful flowers and trees.

Hanuman sang the song , "व्याजहार", to Sita, who is already preoccupied with thoughts of Rama, so that she may hear about Rama. The word "व्याजहर" has a root " अजहार" too. "अजहार" means "brought' something? What is it that Hanuman brought to Sita ? For the one who gave up 'longing' for the body, Hanuman brought back longing. That is the other meaning of "अजहार" .

The Story of Rama brings back joy to Sita who gave up longing for the body. Valmiki visualizing the scene of Hanuman singing such a song of power, embraces the feelings of delight and wonder and utters "ह".

||Sloka 31.02||

రాజా దశరథో నామ రథ కుంజిర వాజిమాన్|
పుణ్యశీలో మహాకీర్తి ఇక్ష్వాకూణాం మహయశాః||31.02||

స|| దశరథః నామ రాజా రథకుంజిరవ్యాజిమాన్ పుణ్యశీలః మహాకీర్తిః ఇక్ష్వాకూణాం మహాయశాః||

||Sloka meanings||

దశరథః నామ రాజా - a king by name Dasaratha
రథకుంజిర వ్యాజిమాన్ - has many chariots elephants and horses,
పుణ్యశీలః మహాకీర్తిః - steeped in merits, has great fame
ఇక్ష్వాకూణాం మహాయశాః - illustrious among all Ikshavakus.

||Sloka summary||

"There was a king by name Dasaratha who has many chariots elephants and horses, who is steeped in merits, who has great fame , who is illustrious among all Ikshavakus.

||Sloka 31.03||

రాజర్షీణాం గుణశ్రేష్ఠః తపసా చర్షిభిస్సమః|
చక్రవర్తికులే జాతః పురందరసమో బలే||31.03||

స|| (సః) రాజర్షీణాం గుణశ్రేష్ఠః తపసా ఋషిభిః సమః చ బలే పురందర సమః చక్రవర్తికులే జాతః||

||Sloka meanings||

రాజర్షీణాం గుణశ్రేష్ఠః - most virtuous one among sage like kings
తపసా ఋషిభిః సమః చ - equal to Rishis in performing penance.
బలే పురందర సమః - equal in strength to Indra
చక్రవర్తికులే జాతః - born in the dynasty of emperors.

||Sloka summary||

He is the most virtuous one among sage like kings. He is equal to Rishis in performing penance. He is equal in strength to Indra and is born in the dynasty of emperors.

||Sloka 31.04||

అహింసారతి రక్షుద్రో ఘృణీ సత్యపరాక్రమః|
ముఖ్యశ్చ ఇక్ష్వాకువంశస్య లక్ష్మీవాన్ లక్ష్మివర్ధనః||31.04||

స|| (సః) అహింసా రతి అక్షుద్రః ఘృణీ సత్యపరాక్రమః ఇక్ష్వాకువంశశ్చ ముఖ్యః చ లక్ష్మీవాన్ లక్ష్మివర్ధనః||

||Sloka meanings||

అహింసా రతి -
committed to non-violence
అక్షుద్రః ఘృణీ సత్యపరాక్రమః -
magnanimous, compassionate, one whose strength is truth.
ఇక్ష్వాకువంశశ్చ ముఖ్యః చ-
chief among Ikshavakus,
లక్ష్మీవాన్ లక్ష్మివర్ధనః -
an embodiment of wealth and is grower of wealth

||Sloka summary||

"He is committed to nonviolence, magnanimous, compassionate. He is one whose strength is truth. Chief among Ikshavakus, he is an embodiment of wealth and is grower of wealth." ||31.04|

||Sloka 31.05||

పార్థివవ్యంజనైర్యుక్తః పృథుశ్రీః పార్థివర్షభః|
పృథివ్యాం చతురంతాయాం విశ్రుత స్సుఖదః సుఖీ||31.05||

స|| (సః) పార్థివవ్యంజనైః యుక్తః పృథుశ్రీః పార్థివర్షభః చతురంతాయాం పృథివ్యాం విశ్రుతః సుఖదః సుఖీ చ||

॥Sloka meanings॥

పార్థివవ్యంజనైః యుక్తః -
endowed with signs of kingship
పృథుశ్రీః పార్థివర్షభః -
with vast wealth, a bull among rulers
చతురంతాయాం పృథివ్యాం విశ్రుతః -
known on the earth surrounded by the four oceans
సుఖదః సుఖీ చ -
provider of happiness and is himself happy

॥Sloka summary॥

"Endowed with signs of kingship, with vast wealth, a bull among rulers, known on the earth surrounded by the four oceans, provider of happiness and is himself happy".

||Sloka 31.06||

తస్య పుత్త్రః ప్రియోజ్యేష్ఠః తారాధిపనిభాననః|
రామో నామ విశేషజ్ఞః శ్రేష్ఠః సర్వధనుష్మతామ్||31.06||

స|| తస్య జ్యేష్ఠ పుత్రః ప్రియః రామః నామః తారాధిపనిభాననః విశేషజ్ఞః సర్వధనుష్మతాం శ్రేష్ఠః||

||Sloka meanings||

తస్య జ్యేష్ఠ పుత్రః ప్రియః-
His eldest son and a dear one
రామః నామః -
one named Rama is on
తారాధిపనిభాననః విశేషజ్ఞః -
one with the face like that of a moon, scholar of all knowledge
సర్వధనుష్మతాం శ్రేష్ఠః -
best among all the wielders of bow

||Sloka summary||

"His eldest son and a dear one named Rama, is one with the face like that of a moon, a scholar of all knowledge, best among all the wielders of bow.

||Sloka 31.07||

రక్షితా స్వస్య ధర్మస్య స్వజనస్య చ రక్షితా|
రక్షితా జీవలోకస్య ధర్మస్య చ పరంతపః||31.07||

స|| (సః) పరంతపః స్వస్య ధర్మస్య రక్షితా స్వజనస్య రక్షితా జీవలోకస్య ధర్మస్య చ రక్షితా ||

||Sloka meanings||

పరంతపః - destroyer of all enemies
స్వస్య ధర్మస్య రక్షితా -
protector of righteousness
స్వజనస్య రక్షితా -
protector of his people
జీవలోకస్య ధర్మస్య చ రక్షితా -
protector of all beings and the righteousness

||Sloka summary||

"The destroyer of all enemies, he is a protector of righteousness, protector of his people, protector of all beings and the righteousness."॥31.07॥

As a king, Rama is a protector. As a protector he has many responsibilities. First protection of his own duty.
Second, he protects his own people. Protection means removing the obstacles and fulfilling their needs.
This is the duty of the protector.

Third part of this characteristic is that he is also protector of all life. He looks after the well-being of all. Protecting his own and neglecting other is not the creed .

Fourth part of his duty is ensuring that people are free to perform their duties.

Thus Ram was seen as providing fourfold protection.

The first sound of Sanskrit alphabet is 'అ' ; 'అ' is also another name for the Supreme Being. By the dictum, "అవరక్షణే", what we understand is that , "అ' is for protection.

'అ' is the first sound of the Sanskrit alphabet .It is the starting point of all Sanskrit literature. It is the other word for the Supreme Being.

This sloka is an elaboration of the universal characteristic of the Supreme being. While singing the story of Rama Hanuman makes it a point to speak of Rama as a protector. Hailing Rama as the protector of all beings in the universe, Hanuman is telling Sita that she too will be saved from the sea of sorrows.

Hanuman continues the song of Rama's story.

||Sloka 31.08||

తస్య సత్యాభిసంధస్య వృద్ధస్య వచనాత్ పితుః|
సభార్యః సహ చ భ్రాత్రా వీరః ప్రవ్రాజితో వనమ్||31.08||

స|| తస్య సత్యాభిసందస్య వృద్ధస్య పితుః వచనాత్ వీరః స భార్యః స భ్రాత్రా చ వనం ప్రవ్రాజితః||

||Sloka meanings||

సత్యాభిసందస్య - of one who is ever steadfast in truth
తస్య వృద్ధస్య పితుః వచనాత్ - following the words of his old father
వీరః స భార్యః స భ్రాత్రా చ - that hero with his wife and brother
వనం ప్రవ్రాజితః - went to the forest as a wanderer

||Sloka summary||

"Honoring the word of his father who is ever steadfast in truth, he went to the forest along with his wife and his brother as a wanderer". ॥31.08॥

||Sloka 31.09||

తేన తత్ర మహారణ్యే మృగయాం పరిధావతా|
రాక్షసా నిహతాశ్శూరా బహవః కామరూపిణః||31.09||

|| తత్ర మహారణ్యే మృగయాం పరిధావతా బహవః కామరూపిణః శూరాః రాక్షసాః నిహతాః||

||Sloka meanings||

తత్ర మహారణ్యే - there in that great forest
మృగయాం పరిధావతా - chasing animals
బహవః శూరాః కామరూపిణః - many powerful who can take any form
రాక్షసాః నిహతాః- Rakshasas were killed

||Sloka summary||

"There in that great forest chasing animals, he killed many powerful Rakshasas who can take any form."

||Sloka 31.10||

జనస్థాన వధం శ్రుత్వా హతౌ చ ఖరదూషణౌ|
తత స్త్వమర్షాపహృతా జానకీ రావణేన తు||31.10||
వంచయిత్వా వనే రామం మృగరూపేణ మాయయా|

||స|| స తతః జనస్థానవధం చ ఖరదూషణౌ హతః శ్రుత్వా వనే మృగరూపేణ మాయయా రామం వంచయిత్వా రావణేన జానకీ అమర్షా అపహృతా||

||Sloka meanings||

స తతః జనస్థానవధం చ -
then hearing about the killings in Janasthana
ఖరదూషణౌ హతః శ్రుత్వా -
killing of Khara and Dushana
వనే మృగరూపేణ మాయయా -
in the forest under the guise of a deer
రామం వంచయిత్వా -
deceiving Rama
రావణేన జానకీ అమర్షా అపహృతా -
Sita was abducted by Ravana Sita out of anger,

||Sloka summary||

" Then hearing about the killings in Janasthana as well as the killing of Khara and Dushana, Ravana abducted Sita out of anger, having deceived Rama in the guise of a deer".

||Sloka 31.11||

సమార్గమాణస్తాం దేవీం రామః సీతామనిందితామ్||31.11||
అససాద వనే మిత్రం సుగ్రీవం నామ వానరం |

స|| సః రామః సీతాం అనిందితాం దేవీం వనే మార్గమాణః సుగ్రీవం నామ వానరం మిత్రం అససాద||

||Sloka meanings||

సః రామః - That Rama
అనిందితాం దేవీం సీతాం - blemish less goddess like Sita
వనే మార్గమాణః - searching in the forest
సుగ్రీవం నామ వానరం - a Vanara by name Sugriva
మిత్రం అససాద - found a friend

||Sloka summary||

That Rama in search of blemish less goddess like Sita found a friend by name Sugriva who is a Vanara.||31.11||

||Sloka 31.12||

తతః స వాలినం హత్వా రామః పరపురంజయః||31.12||
ప్రాయచ్ఛత్ కపిరాజ్యం తత్సుగ్రీవాయ మహాబలః|

స||తతః సః పరపురంజయః మహాబలః రామః వాలినం హత్వా కపిరాజ్యం తత్ సుగ్రీవాయ ప్రాయచ్ఛత్||

||Sloka meanings||

తతః సః పరపురంజయః -
then the destroyer of foes
మహాబలః రామః -
powerful Rama
వాలినం హత్వా కపిరాజ్యం -
after killing Vali
కపిరాజ్యం తత్ సుగ్రీవాయ ప్రాయచ్ఛత్ -
gave the kingdom of Vanaras to Sugriva

||Sloka summary||

"Then the destroyer of foes and powerful Rama, gave the kingdom of Vanaras to Sugriva after killing Vali." ||31.12||

||Sloka 31.13||

సుగ్రీవేణాపి సందిష్టా హరయః కామరూపిణః||31.13||
దిక్షు సర్వాసు తాం దేవీం విచిన్వంతీ సహస్రశః|

స|| సుగ్రీవేణ సందిష్టాః సహస్రశః కామరూపిణః హరయః సర్వాసు దిక్షుః తాం దేవీం విచిన్వంతీ ||

||Sloka meanings||

సుగ్రీవేణ సందిష్టాః - ordered by Sugriva
సహస్రశః కామరూపిణః హరయః -
thousands of Vanaras who are capable of assuming any form
సర్వాసు దిక్షుః -
in all directions
తాం దేవీం విచిన్వంతీ -
searching for that Devi

||Sloka summary||

"On the orders of Sugriva thousands of Vanaras who are capable of assuming any form went in search of Sita in all directions".||31.13||

||Sloka 31.14||

అహం సంపాతి వచనాత్ శతయోజనమాయతమ్||31.14||
అస్యా హేతౌ ర్విశాలాక్ష్యాః సాగరం వేగవాన్ ప్లుతః|

స|| అస్య విశాలాక్ష్యాః హేతోః సంపాతి వచనాత్ అహం శతయోజనం ఆయతం సాగరం ప్లుతః ||

||Sloka meanings||

అస్య విశాలాక్ష్యాః హేతోః - in search of that wide eyed one
సంపాతి వచనాత్ - based on the words of Sampati
అహం శతయోజనం ఆయతం - the hundred yojanas wide.
సాగరం ప్లుతః - I have crossed the sea

||Sloka summary||

"In search of that wide eyed one, based on the words of Sampati, I have crossed the sea which is hundred yojanas wide." ||31.14||

||Sloka 31.15||

యథారూపం యథావర్ణాం యథాలక్ష్మీం చ నిశ్చితామ్||31.15||
అశ్రౌషం రాఘవస్యాహం సేయ మాసాదితా మయా|

స|| అహమ్ రాఘవస్య తాం యథారూపం యథావర్ణం యథాలక్ష్మీం అశ్రౌషం సా ఇయం మయా ఆసాదితా||

||Sloka meanings||

రాఘవస్య అశ్రౌషం - as described by Raghava
తాం యథారూపం యథావర్ణం యథాలక్ష్మీం -
of similar form, similar complexion, similar glow
సా ఇయం - that lady
మయా ఆసాదితా - seen by me here

||Sloka summary||

"I have seen here a lady of similar form, similar complexion, similar glow as described by Raghava". ||31.15||

||Sloka 31.16||

విరరామైవ ముక్త్వాసౌ వాచం వానరపుంగవః|
జానకీ చాపి తత్ శ్రుత్వా పరం విస్మయమాగతా||31.16||

స|| అసౌ వానరపుంగవః ఏవం ఉక్త్వా విరరామ|| తత్ శ్రుత్వా జానకీ చ పరం విస్మయం ఆగతా అపి||

||Sloka meanings||

అసౌ వానరపుంగవః - that Vanara
ఏవం ఉక్త్వా విరరామ- stopped having said this
తత్ శ్రుత్వా జానకీ చ - hearing that Janaki too
పరం విస్మయం ఆగతా అపి- was also struck with wonder.

||Sloka summary||

"Having said this that Vanara stopped. Hearing that Janaki was also struck with wonder." ||31.18||

||Sloka 31.17,18||

తతః సా వక్రకేశాంతా సుకేశీ కేశసంవృతమ్||31.17||
ఉన్నమ్య వదనం భీరు శ్శింశుపావృక్ష మైక్షత||31.18||

స|| తతః వక్రకేశాంతా భీరుః క్లేశసంవృతం సా వదనం ఉన్నమ్య శింశుపావృక్షం ఏక్షత|| '

||Sloka meanings||

తతః వక్రకేశాంతా భీరుః -
then the timid lady with hair curled up at its ends
క్లేశసంవృతం సా వదనం -
with her face covered with black hair
ఉన్నమ్య శింశుపావృక్షం ఏక్షత -
lifted her face and looked at the Simsupa tree

||Sloka summary||

"Then the timid lady with her face covered with black hair lifted her face and looked at the Simsupa tree." ||31.17,18||

||Sloka 31.19||

నిశమ్య సీతా వచనం కపేశ్చ దిశశ్చ సర్వాః ప్రదిశశ్చవీక్ష్య|
స్వయం ప్రహర్షం పరమం జగామ సర్వాత్మనా రామ మనుస్మరంతీ||31.19||

స|| సీతా కపేః వచనం నిశమ్య సర్వాః దిశః చ ప్రదిశః చ వీక్ష్యా స్వయం సర్వాత్మనా రామం అనుస్మరంతీ పరమం ప్రహర్షం జగామ||

||Sloka meanings||
సీతా కపేః వచనం నిశమ్య -
hearing those words of the Vanara
సర్వాః దిశః చ ప్రదిశః చ వీక్ష్యా-
looked in all directions and quarters
స్వయం సర్వాత్మనా రామం అనుస్మరంతీ -
herself contemplating on Rama, the self of all
పరమం ప్రహర్షం జగామ-
experienced supreme joy.

||Sloka summary||

"Hearing those words of the Vanara, Sita looked in all directions and quarters while contemplating on Rama, the self of all and she experienced supreme joy." ||31.19||

||Sloka 31.20||

సాతిర్యగూర్ధ్వం చ తథా ప్యధస్తాన్
నిరీక్షమాణా తం అచింత్య బుద్ధిమ్|
దదర్శ పింగాధిపతేరమాత్యమ్
వాతాత్మజం సూర్య మివోదయస్థమ్||31.20||

స|| సా తిర్యక్ ఊర్ధ్వం చ తథాపి అథస్తాత్ నిరీక్షమాణా అచిన్త్యబుద్ధిం పింగాధిపతేః అమాత్యం ఉదయస్థం సూర్యం ఇవ తం వాతాత్మజం దదర్శ||

||Sloka meanings||

తిర్యక్ ఊర్ధ్వం చ తథాపి అథస్తాత్ నిరీక్షమాణా-
looked up and down obliquely
అచిన్త్యబుద్ధిం పింగాధిపతేః అమాత్యం -
of unimaginable intelligence, also the minister of the Vanara King
ఉదయస్థం సూర్యం ఇవ తం -
him, who looked like a rising Sun.
సా వాతాత్మజం దదర్శ - she saw Hanuman

||Sloka summary||

"She looked up and down obliquely and saw Hanuman who is of unimaginable intelligence, who is also the minister of the Vanara King. He is the son of the wind god , and looked like a rising Sun." ||31.20||

Thus having told the story of Rama, Hanuman becomes silent.

Hanuman's strategy can be seen. Hanuman first narrates the part too familiar to Sita
and then adds the friendship of Vanaras, the search for Sita etc which she is unaware of.
Thus increasing the credibility of the unknown story.

Hearing that story of Rama, Janaki was also struck with wonder. Looking all around, meditating on Rama , Sita was delighted. Rama Katha makes one delighted.

This is the story related by the best of Vanaras in the thirty first Sarga.

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే వాల్మీకీయే
చతుర్వింశత్ సహస్రికాయాం సంహితాయామ్
శ్రీమత్సుందరకాండే ఏకత్రింశస్సర్గః||

Thus ends Sarga Thirty-one of Sundarakanda in Ramayana the first ever poem composed in Sanskrit by the first poet sage Valmiki

||om tat sat||